ادبیات



تشبیه و ارکان و انواع

تشبیه

 

  تشبیه، از ریشه عربی « شبه» و مصدر متعددی به معنای مانند کردن می باشد.

  در اصطلاح فن بیان و بدیع، مانند کردن چیزی است به چیز دیگر در صفتی در شعر یا متن ادبی.

  در زبان عربی ابتدا شیوه‌های بلاغت به هم آمیخته بود و بعد به سه شاخه جداگانه (معانی، بیان و بدیع) تقسیم شد. در این تقسیم‌بندی تشبیه در شاخه بیان قرار می‌گیرد. در زبان فارسی بیشتر فنون بیان (از جمله تشبیه) و قسمتی از مباحث مربوط به معانی را در بخش بدیع (سخن آرایی) آورده‌اند و به همین علت در زبان فارسی تشبیه از اصطلاحات مشترک فن بیان و بدیع است.

 

ارکان تشبیه: 

  تشبیه دارای چهار رکن یا بنیان است که به مجموع آنها «ارکان تشبیه» گفته می‌شود:

1. مشبه؛

2. مشبه به؛

3. ادات تشبیه؛

4. وجه شبه.

  برخی غایت و هدف از تشبیه را نیز جزو ارکان تشبیه آورده‌اند.

  هدف و خواست سخنور از تشبیه گوناگون است؛ مانند: بیان امکان مشبه، بیان حال او یا میزان شدت و ضعف صفت در آن، ستایش یا نکوهش مشبه، برتری دادن مشبه بر مشبه‌به و نشان دادن اهمیت و مشبه‌به و دلیل دل بستگی و یا نیاز به آن.

 

انواع (گونه‌های) تشبیه:

     گوناگونی تشبیه غالباً بر اساس گوناگونی ارکان تشبیه است:

 

  گوناگونی بر اساس دو طرف تشبیه: ممکن است دو طرف تشبیه (مشبه و مشبه‌به) هر دو حسی باشند یا عقلی، یا یک طرف ‌ حسی باشد و طرف دیگر عقلی و یا به عکس؛ نیز ممکن است دو طرف تشبیه، مرکب یا مفرد باشد.

 

  گوناگونی بر اساس وجه شبه: حسی یا عقلی (غیر حسی) بودن وجه شبه، مفرد یا مرکب بودن آن، ذکر یا عدم ذکر وجه شبه در تشبیه.

 

  گوناگونی براساس ادات تشبیه: به لحاظ آمدن یا نیامدن ادات تشبیه در کلام.

 

  تشبیه وهمی: تشبیهی که مشبه‌به آن وجود خارجی نداشته باشد:

          یکی نیزه تیر برداشت گیو    

                             چو دندان غول  و چو چنگال دیو

                                                                (سنا)

  غول و دیو و دندان و چنگال آنها وجود خارجی ندارد.

 

  تشبیه خیالی: در صورتی که اجزا مشبه به هر کدام به تنهایی وجود خارجی داشته باشند اما صورت نهایی، برآمده از توهم و تخیل گوینده است:

         شبی تیره مانند دریای قیر       

                               نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر

                                                                (فردوسی)

  دریا به تنهایی و قیر به تنهایی در خارج وجود دارند اما، صورت نهایی یعنی دریای قیر وجود خارجی ندارد.

 

  تشبیه مفرد به مفرد: دو طرف تشبیه هر دو مفرد باشد:

         چون پیرهنت گرفته‌ام تنگ بر بر  

                                برنارم همچو دامن از پای تو سر

                                                       (مسعود سعد سلمان)

 

  تشبیه مرکب به مرکب: آن است که دو طرف تشبیه دو چیز یا بیشتر باشد:

          سر از البرز، برزد قرص خورشید

                                چو خون آلوده دزدی ز مکمن

                                                           (منوچهری)

 

  تشبیه مطلق یا صریح: آن است که چیزی را بدون هیچ قید و شرطی به چیزی دیگر تشبیه کنند:

          شبی خوش همچو روزت شادمانی

                                  بهاری همچو ایام جوانی

                                                                   (سنا)

 

  تشبیه مشروط یا مقیّد: آن است که چیزی را به چیزی مانند کنند با شرط و قید:

          به ماه ماندی اگر نیستیش زلف سیاه

                              نه زهره ماندی اگر نیستیش مشکین خال

                                                       (استغنایی نیشابوری)

 

  تشبیه تفصیل: آن است که پس از تشبیه، مشبه را بر مشبه به‌ برتری دهند یا آنکه به جای ادات تشبیه کلماتی به کار ببرند که نشان دهنده برتری مشبه باشد:

          خورشید زیر سایه زلف چو شام اوست

                                 طوبی غلام قد صنوبر خرام اوست

                                                           (سعدی)

 

  تشبیه جمع: یک چیز را به چند چیز تشبیه کنند:

           لب توست یا چشمه کوثر است

                                  عقیق است یا خود نی شکر است

                                                                        (سنایی)

 

  تشبیه تسویه: عکس تشبیه جمع؛ یعنی چند چیز را به یک چیز تشبیه کنند؛ و بهترین تشبیه تسویه را آن دانسته‌اند که گوینده چیزی از خود و چیزی از محبوب را به یک چیز تشبیه کنند:

           مانا عقیق نارد کس از یمن

                                 همرنگ این سرشک من و دو لبان تو

                                                (منصور منطقی رازی)

 

  تشبیه اضمار: گوینده تشبیه را به گونه‌ای بیان کند که ظاهر سخن به تشبیه شباهتی نداشته باشد:

          به روز واقعه تابوت ما ز سرو کنند  

                                   که مرده‌ایم ز داغ بلند بالایی

                                                                 (حافظ)

 

  تشبیه ملفوف: چند مشبه و مشبه به بیاورند؛ بدین ترتیب که اول همه مشبه‌ها و بعد از آن همه مشبه‌ها را ذکر کنند:

          از عارض و روی و زلف داری  

                                 طاووس و بهشت و مار با هم

                                                             (خاقانی)

 

  تشبیه مفروق: مقابل تشبیه ملفوف است یعنی چند مشبه و چند مشبه‌به باشد و هر مشبه‌به پس از مشبه خود بیاید:

          مهر او آب و کین او آتش  

                               خشم او درد و عفو او درمان

                                                      (مسعود سعد سلمان)

 

  تشبیه مجمل: آن است که وجه شبه در تشبیه نیاید:

          بیار آن می‌ که پنداری روان یاقوت نابستی

                              و یا چون بر کشیده تیغ، پیش آفتابستی

                                                         (رودکی یا امیر معزی)

  تشبیه مفصل: وجه شبه در تشبیه بیاید:

         که را رسد که کند عیب دامن پاکت 

                           که همچو قطره که بر برگ گلی چکد پاکی

                                                                                 (حافظ)

 

۱۳۸٩/۱٠/۱٢  توسط   |  پيام هاي ديگران ()

 

 





 

 

 

فرشته بیکار
تشبیه و انواع و ارکان ان
استعاره
تشبیه و ارکان و انواع
فروغ
فارسی همگان

 

بهمن ۸٩
دی ۸٩

 

 

 

 

RSS 2.0