تشبیه و ارکان و انواع

تشبیه

 

  تشبیه، از ریشه عربی « شبه» و مصدر متعددی به معنای مانند کردن می باشد.

  در اصطلاح فن بیان و بدیع، مانند کردن چیزی است به چیز دیگر در صفتی در شعر یا متن ادبی.

  در زبان عربی ابتدا شیوه‌های بلاغت به هم آمیخته بود و بعد به سه شاخه جداگانه (معانی، بیان و بدیع) تقسیم شد. در این تقسیم‌بندی تشبیه در شاخه بیان قرار می‌گیرد. در زبان فارسی بیشتر فنون بیان (از جمله تشبیه) و قسمتی از مباحث مربوط به معانی را در بخش بدیع (سخن آرایی) آورده‌اند و به همین علت در زبان فارسی تشبیه از اصطلاحات مشترک فن بیان و بدیع است.

 

ارکان تشبیه: 

  تشبیه دارای چهار رکن یا بنیان است که به مجموع آنها «ارکان تشبیه» گفته می‌شود:

1. مشبه؛

2. مشبه به؛

3. ادات تشبیه؛

4. وجه شبه.

  برخی غایت و هدف از تشبیه را نیز جزو ارکان تشبیه آورده‌اند.

  هدف و خواست سخنور از تشبیه گوناگون است؛ مانند: بیان امکان مشبه، بیان حال او یا میزان شدت و ضعف صفت در آن، ستایش یا نکوهش مشبه، برتری دادن مشبه بر مشبه‌به و نشان دادن اهمیت و مشبه‌به و دلیل دل بستگی و یا نیاز به آن.

 

انواع (گونه‌های) تشبیه:

    گوناگونی تشبیه غالباً بر اساس گوناگونی ارکان تشبیه است:

 

  گوناگونی بر اساس دو طرف تشبیه: ممکن است دو طرف تشبیه (مشبه و مشبه‌به) هر دو حسی باشند یا عقلی، یا یک طرف ‌ حسی باشد و طرف دیگر عقلی و یا به عکس؛ نیز ممکن است دو طرف تشبیه، مرکب یا مفرد باشد.

 

  گوناگونی بر اساس وجه شبه: حسی یا عقلی (غیر حسی) بودن وجه شبه، مفرد یا مرکب بودن آن، ذکر یا عدم ذکر وجه شبه در تشبیه.

 

  گوناگونی براساس ادات تشبیه: به لحاظ آمدن یا نیامدن ادات تشبیه در کلام.

 

  تشبیه وهمی: تشبیهی که مشبه‌به آن وجود خارجی نداشته باشد:

          یکی نیزه تیر برداشت گیو    

                            چو دندان غول  و چو چنگال دیو

                                                                (سنا)

  غول و دیو و دندان و چنگال آنها وجود خارجی ندارد.

 

  تشبیه خیالی: در صورتی که اجزا مشبه به هر کدام به تنهایی وجود خارجی داشته باشند اما صورت نهایی، برآمده از توهم و تخیل گوینده است:

         شبی تیره مانند دریای قیر       

                              نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر

                                                               (فردوسی)

  دریا به تنهایی و قیر به تنهایی در خارج وجود دارند اما، صورت نهایی یعنی دریای قیر وجود خارجی ندارد.

 

  تشبیه مفرد به مفرد: دو طرف تشبیه هر دو مفرد باشد:

         چون پیرهنت گرفته‌ام تنگ بر بر  

                               برنارم همچو دامن از پای تو سر

                                                      (مسعود سعد سلمان)

 

  تشبیه مرکب به مرکب: آن است که دو طرف تشبیه دو چیز یا بیشتر باشد:

         

/ 0 نظر / 241 بازدید